Sudańsko-polski zespół badaczy pod kierunkiem prof. Artura Obłuskiego z Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej UW odkrył kolejne elementy monumentalnej budowli w Starej Dongoli w Sudanie. To pozostałości Wielkiego Kościoła Jezusa, uznawanego za prawdopodobnie największą i – według źródeł arabskich – najbogatszą świątynię średniowiecznej Nubii.
Badania w Starej Dongoli – dawnej stolicy chrześcijańskiego królestwa Makurii – prowadzi ekspedycja z Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej (CAŚ) UW, kierowana przez prof. Artura Obłuskiego. Na monumentalną budowlę, identyfikowaną jako Wielki Kościół Jezusa, ekspedycja natrafiła po raz pierwszy w 2021 roku.
Monumentalna architektura
Podczas najnowszych prac archeolodzy odsłonili imponującą klatkę schodową prowadzącą do wnętrza świątyni oraz przypory wzmacniające apsydę budowli. Po raz pierwszy udało się również dotrzeć do poziomu oryginalnej posadzki katedry. Odkrycia te pozwalają lepiej zrozumieć architekturę i skalę jednej z najważniejszych budowli sakralnych w średniowiecznej Afryce.
– W podejściu historycznym do architektury uznaje się, że pojawiają się budowle, które – używając współczesnego języka – stają się trendsetterami. Takim budynkiem była z pewnością np. Hagia Sophia w Konstantynopolu (dzisiejszy Istambuł). Wielki Kościół Jezusa wydaje się naturalnym kandydatem dla Nubii, a może nawet dla tej części Afryki – mówi prof. Artur Obłuski, dyrektor CAŚ, kierujący sudańsko-polską ekspedycją archeologiczną.
Takie budowle wyznaczają trendy zarówno w zakresie planowania przestrzeni, jak i rozwiązań technicznych. Do tej pory za katedrę uważano jeden z kościołów znajdujący się poza murami dongolańskimi. – Będziemy chyba musieli zrewidować nasze poglądy na rolę tej budowli. I zadać sobie jeszcze raz pytanie, jaka ona naprawdę była, skoro nie była to katedra – przewiduje badacz.
Dotychczas archeolodzy przebadali jedynie niewielki fragment kościoła. – Tylko w klatce schodowej udało się nam dotrzeć do podłogi budynku. Paradoksalnie, ale wspaniale dla światowego dziedzictwa kulturowego, dziedzictwa Afryki i Sudanu, największym problemem przy wykopaliskach jest stan zachowania kościoła, część murów klatki schodowej jest zachowana do wysokości około 11 metrów. To oznacza, że musimy prowadzić niezwykle głębokie wykopy, a to wymaga zaangażowania zupełnie innych środków niż zazwyczaj – wyjaśnia prof. Obłuski, dodając: – W kolejnym sezonie chcielibyśmy rozwiązać ostatecznie zagadkę wielkości kościoła. Obecnie wiemy, że miał on 47 metrów szerokości i około 57 metrów długości, wysokość na razie ostrożnie szacujemy na 21 metrów. To jest budynek większy niż słynny Biały Dom w Waszyngtonie. A my mamy w planach, żeby go odkopać.
Kościół na piętrze i greckie inskrypcje
Dużym zaskoczeniem było odkrycie kolejnego kościoła w budynku przylegającym do katedry. Świątynia znajdowała się na piętrze konstrukcji dobudowanej do Wielkiego Kościoła Jezusa. Jej ściany zachowały się jedynie do wysokości około jednego metra, ale archeolodzy odnaleźli ślady dekoracji malarskiej.
– Wiemy, że były to wspaniałe malowidła – mamy sześć wielkich regałów wypełnionych fragmentami malowanych tynków. Ale na ścianach niestety nie zachowało się zbyt wiele, inaczej niż w analogicznym kościele związanym z królem Dawidem (XIII wiek n.e.), również dobudowanym do Wielkiego Kościoła Jezusa, ale od strony północnej, który odkryliśmy w 2023 roku – wyjaśnia prof. Obłuski.
W Wielkim Kościele Jezusa również znaleziono dekoracje malarskie, a w zasypie mniejszego kościoła. natrafiono na niewielkie fragmenty tynku z greckimi inskrypcjami. Jak wyjaśnia dr Agata Deptuła z CAŚ UW, epigraficzka ekspedycji, są to fragmenty biblijnych kantyków czy też ód – modlitewnych pieśni dodawanych do psałterza.
– Jeden z tekstów można zidentyfikować jako fragment modlitwy Anny, matki proroka Samuela, znanej ze Starego Testamentu. Zachowane fragmenty zapisano po grecku starannym pismem książkowym o bardzo drobnych literach, mających zaledwie około pół centymetra wysokości – podkreśla specjalistka i dodaje, że w Starej Dongoli wcześniej znane były przede wszystkim teksty psalmów, natomiast fragmenty biblijnych ód są tu nowością.
Ochrona zabytków i pomoc mieszkańcom
Sezon prac wykopaliskowych poprzedziły prace zabezpieczające stanowisko prowadzone wspólnie z Wydziałem Inżynierii Lądowej Politechniki Warszawskiej. – Na jesieni 2024 roku Stara Dongola ucierpiała w wyniku największej powodzi od 1988 roku, która uszkodziła również część dachów chroniących zabytki – opowiada kierownik ekspedycji.
Dlatego podczas prac ekspedycji zrealizowano również projekt instalacji fotowoltaicznej finansowany ze środków programu „Polska Pomoc” Ministerstwa Spraw Zagranicznych RP, który ma wspierać funkcjonowanie stanowiska archeologicznego przez zapewnienie energii dla silników napędzających potężne pompy dostarczające wodę z Nilu do domów około 10 tys. ludzi oraz nawadniania ich pól. – Zbudowaliśmy również instalację dla ośmiu stacji wzmacniających ciśnienie wody, tak aby mogły z niej korzystać również wyżej położone domy. W wyniku trwającego konfliktu w Sudanie ich mieszkańcy byli pozbawieni wody – tłumaczy prof. Obłuski.
Archeolodzy i lokalna społeczność
Polskie badania w Starej Dongoli prowadzone są wspólnie z National Corporation for Antiquities and Museums (NCAM) oraz z lokalną społecznością. Równolegle archeolodzy prowadzą działania edukacyjne skierowane do mieszkańców regionu. Zorganizowano m.in. szkolenia typu train the trainers, których celem jest zwiększenie świadomości znaczenia dziedzictwa kulturowego Dongoli i jego ochrony. Z inicjatywy lokalnej społeczności powstało również stowarzyszenie, które ma wspierać działania NCAM i archeologów w opiece nad stanowiskiem.
– Współpraca z mieszkańcami okolic Starej Dongoli jest ważnym elementem naszego projektu badawczego. Podczas ostatniego sezonu archeolodzy mieli okazję uczestniczyć także w wydarzeniach związanych ze świętowaniem Ramadanu, dzieląc z lokalną społecznością m.in. tradycyjny iftar – pierwszy posiłek po przerwaniu dziennego postu – opowiada archeolog.